Ulrike Quade over het tot leven wekken van technologie op het toneel 

Wat als een robot een operazanger wordt? Als staal en code samen een duet vormen dat ons raakt? Voor regisseur en artistiek onderzoeker Ulrike Quade is het theater dé plek waar mens en machine elkaar ontmoeten — niet in confrontatie, maar in poëzie.  

Op 14 mei presenteerde zij, samen met operaregisseur Lisenka Heijboer Castañón en componist Stephanie Pan, de Techlab-sessie Making New Opera with a Robot in Studio Boekman. Op het podium: de industriële robotarm KUKA en de traditionele Japanse Bunraku-pop ORITO. Samen verkennen ze een nieuwe vorm van opera, waarin technologie geen instrument is, maar een volwaardige speler. 

De presentatie bood publiek en professionals een kijkje in het maakproces en vormde een belangrijke stap richting een nieuwe opera, die de komende tijd verder ontwikkeld wordt. Aansluitend ging Ulrike in gesprek over hun werkwijze. In het interview vertelt zij over haar werk met objecten, algoritmes en de ziel van de robot — een onderzoek naar hoe leven en aanwezigheid op het toneel kunnen ontstaan in de ontmoeting tussen mens en machine. 

“De robot is geen ‘ander’ meer, maar een partner in een verhaal. Niet omdat die menselijk is, maar omdat wij bereid zijn het menselijkheid toe te dichten. In die projectie ligt de magie van theater — en misschien ook een glimp van onze toekomst.” — Ulrike Quade 

Wanneer techniek begint te zingen

In de voorstelling transformeert de industriële robotarm KUKA tot een operaspeler met een eigen muzikale stem. Geen woorden, maar klank, ritme en beweging vormen de taal. Samen met componist Stephanie Pan laat Ulrike de robot zingen, niet zoals een mens, maar ademen als een object met intentie. “Het gaat niet om het nabootsen van leven, maar om het oproepen van aanwezigheid,” zegt Ulrike. “Wat ons raakt, is niet het uiterlijk, maar het vermoeden van een innerlijk.” 

Net als de Bunraku-pop ORITO – bespeeld door drie zichtbare spelers – roept KUKA iets op dat groter is dan techniek. Waar ORITO menselijkheid toont, belichaamt KUKA juist afstand en eenzaamheid. Samen creëren ze een gelaagde choreografie waarin traditie en technologie elkaar aanvullen, niet uitsluiten. “De een ademt menselijkheid, de ander ontwricht het,” aldus Ulrike. “Juist in die tegenstelling ligt betekenis.” 

De magie van projectie

Wat gebeurt er tussen een speler en een pop, of tussen een robot en een toeschouwer? Voor Ulrike ligt daar de kern van haar werk. “De illusie ontstaat niet alleen door beweging, maar door de relatie. De pop leeft bij de gratie van haar spelers. De robot beweegt autonoom, en dat roept een andere projectie op bij het publiek. Beide zijn leeg – maar zodra wij betekenis toekennen, ontstaat er een personage.” 

In haar werk onderzoekt Ulrike hoe objecten een ziel kunnen krijgen – niet biologisch, maar relationeel. Leven ontstaat in de interactie, in de ruimte tussen kijken en geloven. Ze speelt met ritme, vertraging en stilte: elementen die het object adem geven. Zelfs de kleinste glitch in een geprogrammeerde beweging kan de illusie doorbreken – of juist verdiepen. “Dat moment van breekbaarheid maakt het menselijk. Dat is het moment waarop technologie poëzie wordt” 

Muziek speelt daarin ook een rol. Geluiden die ontstaan uit de beweging van de robot worden in samenwerking met componiste Stephanie Pan omgevormd tot een stem. “Zo ontstaat er een aanwezigheid die niet rationeel te verklaren is, maar wel invoelbaar.”