Mens-robot interactie: hoe spreekt een robot?

De Ulrike Quade Company, al meer dan twintig jaar een pionier in interdisciplinair visueel theater in Amsterdam, combineert poppenspel en technologie op het toneel. Onze missie is om de grenzen tussen technologie, kunst en menselijkheid te vervagen. Dit doen we door samen te werken met professionals uit de podiumkunsten, creatieve industrie en wetenschappen.

In ons project Center Stage Robotics onderzoeken we hoe industriële robots kunnen optreden in een theatrale omgeving. Van juli 2023 tot december 2024 duiken we in de wereld van industriële robots binnen theater en performance. Onze sprints zijn hierbij essentieel: intensieve werksessies waarin we met een multidisciplinair team specifieke onderwerpen en thema’s verkennen. Deze sessies leveren nieuwe inzichten, prototypes en concepten op voor toekomstige theater- en museumprojecten.

Vierde sprint: hoe spreekt een robot?

In deze sprint stond de stem en het geluid van robots centraal, naar aanleiding van het lopende project van Bram Ellens. Dit project, gebaseerd op het boek “De robot van de rommelmarkt”, wordt vertaald naar een theaterstuk onder de naam “Recycled Robot” (Dragt 1967). Het theaterstuk vereist dat robots als acteurs optreden en communiceren via spraak, wat technische en conceptuele uitdagingen met zich meebrengt. Bram werkte samen met stemacteur en geluidsontwerper Harmen, die als gast deelnam aan deze sprint. Samen verkenden ze de betekenis van stem en geluid als medium in de context van podiumkunsten en andere creatieve praktijken.

De betekenis van stem in theater

Gedurende de sprint werd duidelijk hoe belangrijk de stem is voor het karakter van een entiteit in relatie tot het visuele aspect, de omringende ruimte en andere media. De kwaliteit en toon van de stem spelen een cruciale rol bij het vormgeven van een personage en kunnen bekende karakters vervreemden, waardoor ruimte ontstaat voor zelfreflectie en verbeelding bij het publiek. Bram en Harmen verwezen naar de stemmen van R2-D2 uit Star Wars en Wall-E als voorbeelden van bekende robotpersonages met karakteristieke stemmen en geluiden. Het veranderen van hun stemmen kan zowel hun karakter vervormen als nieuwe betekenissen en gevoelens ontwikkelen.

In het proces van het vertalen van de literaire personages uit De robot van de rommelmarkt naar het theater, werd de kwaliteit van de stem als integraal onderdeel van de karakterontwikkeling besproken. Dit beïnvloedt de algehele betekenis die het stuk kan overbrengen.

Film versus theater

De sprint belichtte ook de verschillen tussen film en theater. Terwijl film gebruik maakt van vooraf opgenomen stemmen en het werk van geluidsontwerpers in een studio, is theater afhankelijk van de compositie van de ruimte en live-uitvoeringen. Dit brengt artistieke zorgen met zich mee, zoals de keuze tussen geïmproviseerde of vooraf opgenomen stemmen, de positie van de acteurs in de ruimte en de relatie tussen robotgeluiden en hun bewegingen. Elke keuze beïnvloedt de algemene betekenis van het project en kan niet los worden gezien van de subjectieve interpretaties van het originele boek.

Stem en gender

Een belangrijk thema was de rol van stem in de uitdrukking van genderidentiteit. De kwaliteit van de stem kan de genderexpressie van een personage veranderen, wat mogelijkheden biedt voor reflectie op genderkwesties. De discussie benadrukte het belang en de gevoeligheid van stem in relatie tot gender en de sociaal-politieke resonantie ervan.

Conclusie

Deze sprint bood ruimte voor reflectie over de betekenis van stem in relatie tot robots als expressieve entiteiten in het theater. Stem kan niet los worden gezien van het medium, zoals film of de ruimtelijke compositie van theater. Bij de vertaling van de ene vorm naar de andere biedt stem ruimte voor creatief en kritisch engagement met personages, en speelt het een rol in de grotere narratieve context.

De sprint belichtte diverse kwesties met betrekking tot stem in artistieke projecten zoals dat van Ellens, waardoor bredere vragen over stem en geluid in relatie tot medium, ruimte en beweging konden worden overwogen. Het evenement benadrukte de cruciale rol van stem in het artistieke proces van karakterontwikkeling en de bijdrage ervan aan de narratieve en expressieve mogelijkheden in theater en andere creatieve praktijken.

Lees verder

D4D Consortium Meeting

14 juli 2026

How will robots be designed and puppeteered? What kind of strings will be attached? The central question of Dramaturgy for Devices consortium remains how the performing arts can help develop human-robot interaction (HRI) so robots can be integrated better into society.

Roboverse – No human in the loop

9 juli 2026

Autonomous drone kills human being. No human in the loop. Roboverse explores the underbelly of technology, the robot from within. What would the world be like from a robot’s perspective? A dancer, a drone and different robots share the stage — their sensors turning movement into sound and music. Human and machine mirror and challenge each other, from target to companion.

Theatre of the Future: Choreography of Flesh and Steel – A conversation with pioneer of human-machine performance Ulrike Quade

2 juli 2026

Ulrike Quade interviewed by Hayel Ali Al-Mathabi for Arab Theater Magazine. At the heart of the radical transformations taking place in contemporary performance, the work of Netherlands-based director and scenographer Ulrike Quade stands out as a bridge between the richness of tradition and the precision of technology.

FOTO: KIRIKO MECHANICUS

“Door wetenschap, technologie en kunst samen te brengen, creëren we een krachtige ruimte voor innovatie – een ruimte die maatschappelijke normen uitdaagt en nieuwe perspectieven opent op de kwesties die onze wereld vandaag de dag bepalen.” – Ulrike Quade